บทวิเคราะห์ และข้อเสนอแนะสำหรับประเทศไทย

สนธิสัญญาระหว่างประเทศ ว่าด้วยทรัพยากรพันธุกรรมพืช เพื่ออาหารและเกษตรกรรม

(ITPGR: International treaty on Plant Genetic Resource for Food and Agriculture)

ความเป็นมาและเบื้องหลัง

• 1960s - 1970s ประเทศในยุโรปส่วนใหญ่นำเอากฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืช (PVP) เข้ามาใช้เพื่อคุ้มครองบริษัทเมล็ดพันธุ์ และนักปรับปรุงพันธุ์พืช
• กลาง 1970s ประเทศกำลังพัฒนาเรียกร้องสิทธิและ ความเป็นเจ้าของทรัพยากรพันธุกรรม เช่น
  • รัฐบาลเอธิโอเปียประกาศห้ามการนำเชื้อ พันธุ์กาแฟออกนอกประเทศเมื่อปี 1977
  • คำประกาศของประชาคมนักวิทยาศาสตร์ แอฟริกัน AAASA เมื่อปี 1978
  • ท่าทีของรัฐบาลอินโดนีเซียเมื่อปี 1978

Law of the seed, 1983

• ต้น 1980s ประเทศกำลังพัฒนาวิพากษ์วิจารณ์บทบาท ของ IBPGR และ การจัดตั้งธนาคารเชื้อพันธุ์ 127 แห่ง ทั่วโลกว่าเป็นการเคลื่อนย้ายพันธุกรรมอย่างไม่เท่าเทียม ทั้งนี้เนื่องจาก
  • 63.8 % อยู่ในประเทศอุตสาหกรรม
  • 13.4 % อยู่ในประเทศกำลังพัฒนา
  • 22.8 % อยู่ในสถาบันวิจัยการเกษตร (IARCs)
• ปี 1981 ประเทศโลกที่สามได้เสนอต่อการประชุมของ FAO ครั้งที่ 21 ให้ดำเนินการจัดประชุมเพื่อกำหนด กติกาเรื่องทรัพยากรพันธุกรรมเป็นครั้งแรก

Law of the seed, 1983

• 1983 มติของที่ประชุมใหญ่ FAO ที่ 8/83 ได้ตกลงให้ มี “สัตยาบันระหว่างประเทศว่าด้วยทรัพยากรพันธุกรรมพืช” (IUPGR) โดยถือว่าทรัพยากรพันธุกรรมเป็น “มรดกร่วมกันของมวลมนุษยชาติ”
• 1989 เพิ่มหลักการ “สิทธิเกษตรกร” และ ขยายความว่า “การเข้าถึงโดยเสรี” ไม่ได้หมายความถึง “การเข้าถึงโดยไม่ต้องเสียค่าตอบแทน”
• 1994 FAO เข้าไปดูแลกรอบกติกาเกี่ยวกับการแลกเปลี่ยนพันธุกรรม(MTA)ของ IARCs

สารัตถะของสนธิสัญญา

หัวใจสำคัญของสนธิสัญญาคือการสร้างระบบการแลกเปลี่ยนทรัพยากรพันธุกรรมเพื่อเป็นหลักประกันว่าการวิจัยเพื่อปรับปรุงพันธุ์พืช โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายใต้ระบบของ CGIAR/IARCs จะดำเนินต่อไปได้

โดยจัดความสัมพันธ์และถ่วงดุลย์ของสิทธิและบทบาทของ

• สถาบันวิจัยการเกษตรระหว่างประเทศ (IARCs) ภายใต้การบริหารของ CGIAR
• ธุรกิจเมล็ดพันธุ์ และอุตสาหกรรมวิทยาศาสตร์ชีวภาพ (Life Science Industry)
• เกษตรกรและชุมชนท้องถิ่น

ภูมิหลังของ CGIAR/IARCs

• สถาบันวิจัยการเกษตรระหว่างประเทศส่วนใหญ่ตั้งขึ้น ในยุคสงครามเย็น โดยเหตุผลทางเศรษฐกิจและการ เมือง
• ทิศทางการดำเนินการของสถาบันฯทั้ง 16 แห่ง อยู่ภาย ใต้การดูแลของคณะที่ปรึกษาการวิจัยการเกษตรระหว่างประเทศ(CGIAR) ซึ่งถูกผลักดันให้เกิดขึ้นโดยธนาคารโลกเมื่อปี 1971 งบประมาณการวิจัยทั้งหมดรวมกัน $ 330 ล้าน/ปี ทิศทางและการบริหารงานของสถาบันวิจัยการเกษตรระหว่างประเทศอยู่ภายใต้อิทธิพลของสังคมอุตสาหกรรม
• 14 คนจาก 16 คนของผู้อำนวยการมาจากประเทศอุตสาหกรรม
• 39 คนธนาคารเชื้อพันธุ์ 1,308 แห่ง
• จำนวน 5,554,505 ตัวอย่างพันธุ์ เชื้อพันธุ์ในระบบของ CGIAR 593,1919 ตัวอย่างพันธุ์จาก 45 คนของกรรมการ CGIAR/IARCs และผู้อำนวยการมาจากประเทศอุตสาหกรรม

ข้อวิจารณ์ต่อบทบาทของIARCs

บทบาทสำคัญในการปรับปรุงพันธุ์ที่เน้นการเพิ่มผลผลิตต่อไร่/พืชเชิงเดี่ยว/พึ่งพาปัจจัยการผลิตจากภายนอก แม้จะทำให้ผลผลิตพืชหลักเพิ่มขึ้น แต่ฐานทรัพยากรเสื่อมโทรมลง ส่งผลให้เกิด

• การสูญหายของพันธุกรรมพืช
• อาหารจากไร่นาลดลง
• ความยั่งยืนของระบบเกษตรกรรมระยะยาว

อนาคตของ IARCs

การสิ้นสุดของสงครามเย็น การขยายตัวของการค้าโลก และบทบาทของอุตสาหกรรมวิทยาศาสตร์ชีวภาพ(Life Science Industry) ที่เติบโตอย่างรวดเร็ว ทำให้ IARCs มีสถานภาพที่ต้องเปลี่ยนแปลง

• การสนับสนุนเงินทุนที่ลดลง
• ทิศทางการวิจัยที่ให้ความสำคัญกับการค้ามากขึ้น
• มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับบรรษัทขนาดใหญ่
• การควบคุมจาก FAO และประชาคมโลก

ธุรกิจเมล็ดพันธุ์และอุตสาหกรรม

• ความก้าวหน้าของเทคโนโลยีชีวภาพทำให้เกิดอุตสาหกรรมวิทยาศาสตร์ชีวภาพซึ่งรวมอุตสาหกรรม อาหาร ยา เคมีการเกษตร และเมล็ดพันธุ์เข้าด้วยกัน เช่น โนวาร์ติส (Novartis)
  • บริษัทเคมีการเกษตรอันดับ 1
  • บริษัทเมล็ดพันธุ์ใหญ่อันดับ 2
  • เป็นบริษัทยายักษ์ใหญ่อันดับ 3
  • บริษัทเกี่ยวกับเคมีภัณฑ์ด้านสัตว์อันดับ 4

• รายได้ของบริษัท 59 % มาจากยา 27 % จากด้านการเกษตร และ 14 % จากอุตสาหกรรมอาหาร
  • ธุรกิจเมล็ดพันธุ์และอุตสาหกรรมฯ
  • ตลาดเมล็ดพันธุ์ถูกควบคุมโดยบรรษัทขนาดใหญ่
  • ตลาดเมล็ดพันธุ์ GMOs ปี 1999
  • Monsanto 80 %
  • Aventis 7 %
  • Syngenta 5 %
  • BASF 5 %
  • DuPont 3 %

  Source: Wood Mackenzie

• ประเทศอุตสาหกรรมควบคุมสิทธิบัตรในเทคโนโลยีชีวภาพ 95 % ของโลก
• การผลักดันระบบกฎหมายสิทธิบัตรสิ่งมีชีวิต
• การเข้ามาแทนที่ระบบการผลิตเมล็ดพันธุ์ของรัฐในประเทศกำลังพัฒนา

ชุมชนท้องถิ่นกับทรัพยากรพันธุกรรม

ความสำคัญของทรัพยากรพันธุกรรมต่อเกษตรกรและชุมชน

• ค้ำจุนระบบนิเวศ
• ฐานรากวัฒนธรรมของชุมชน
• แหล่งอาหารและการรักษาพยาบาล

เศรษฐกิจของชุมชน

เกษตรกรและชุมชนท้องถิ่นยังเป็นกลุ่มที่มีบทบาทสำคํญในการรักษาความหลากหลายของทรัพยากรพันธุกรรมพืช

• ชุมชนปกากะญอ ปลูกข้าว 20-30 สายพันธุ์ต่อชุม ชน
• เกษตรกรที่คีรีวงศ์ปลูกทุเรียนพื้นบ้าน 30-40 สาย พันธุ์ต่อสวน

อย่างไรก็ตามเกษตรกรและชุมชนเป็นจำนวนมากกำลังสูญเสียบทบาทในการอนุรักษ์ และพัฒนาพันธุ์พืชไปอย่างรวดเร็ว

สนธิสัญญาให้ความหมายของสิทธิเกษตรกรครอบคลุมถึงไว้ดังนี้

• การเก็บรักษาเมล็ดและส่วนขยายพันธุ์ (preamble)
• การใช้ประโยชนเมล็ดและส่วนขยายพันธุ์ (preamble)
• การแลกเปลี่ยนเมล็ดและส่วนขยายพันธุ์ (preamble)
• การขายเมล็ดและส่วนขยายพันธุ์ (preamble)
• การมีส่วนร่วมในการปรับปรุงพันธุ์ (6.2c)
• การคุ้มครองภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เกี่ยวข้อง (9.2a)
• การแบ่งปันผลประโยชน์จากการใช้ (9.2b)
• การมีส่วนร่วมในการตัดสินใจในระดับชาติ(9.2c)

ข้อจำกัดของสิทธิเกษตรในสนธิสัญญา

การคุ้มครองและส่งเสริมสิทธิดังกล่าวอยู่ภายใต้ข้อจำกัด กล่าวคือ

• ต้องเป็นไปตามความเหมาะสม(6.2c, 9.2b, 9.3)
• เป็นไปตามกฎหมายภายในประเทศ (9.2b)
• ไม่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในสิทธิและพันธกรณีในข้อตกลงระหว่างประเทศอื่นๆ (preamble)
• เปิดช่องให้มีการอ้างสิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาจากทรัพยากรพันธุกรรมในระบบพหุภาคี(12.3d)
• การจัดการและการแบ่งปันประโยชน์ต้องทำในระบบพหุภาคี

ข้อดีบางประการ

• ทำให้เกิดกลไกระหว่างประเทศในการคุ้มครองทรัพยากรพันธุกรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในการแบ่งปันผลประโยชน์ในระดับระหว่างประเทศ
• ประชาคมระหว่างประเทศมีบทบาทมากขึ้นในการควบคุมการแลกเปลี่ยนและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรพันธุกรรมในระบบของ CGIAR
• นำเสนอหลักการซึ่งสนับสนุนให้เกิดการคุ้มครองและส่งเสริมสิทธิเกษตรกรในประเทศโลกที่สามทั้งในระดับระหว่างประเทศและระดับชาติ