(บทความ)

ฤดูกาลเกษตรริมโขง

สุภาพร นิภานนท์

โครงการแม่น้ำและชุมชน

ความแปลกใจอย่างหนึ่งเมื่อลงพื้นที่บ้านหาดบ้าย หมู่บ้านริมฝั่งแม่น้ำโขง ในเขต ต.ริมโขง อ.เชียงของ จ.เชียงราย คือ ทำไมปีนี้พ่ออุ๊ยแม่อุ๊ยปลูกถั่วเร็วกว่าปีที่แล้ว

“อุ๊ยแสงยอด ปีนี้ทำไมปลูกถั่วเร็ว นี้เพิ่งปลายเดือนตุลา ปีที่แล้วจำได้ว่าเริ่มปลูกกลางเดือนพฤศจิกานี่นา”

โดยลักษณะงานเก็บข้อมูล เรื่องแบบนี้เป็นเรื่องที่จำกันจนขึ้นใจ ช่วงเวลาไหนทำอะไร คนเก็บข้อมูลอย่างเราๆต้องจำได้ดี และนิสัยขี้สงสัยก็ต้องเป็นนิสัยธรรมดาอย่างยิ่งของคนเก็บข้อมูลอย่างข้าพเจ้าเช่นกัน

อุ๊ยแสงยอดมองหน้าข้าพเจ้าชนิดที่แปลกใจในคำถาม ก่อนตอบว่า “อ้าว ก็ปีนี้จิ้งกุ่งลงดอนไปแล้วนี่ อีกอย่างนกแก๊กกับนกแอนทรายก็มาอยู่หาดอยู่ดอนแล้วด้วย”

ข้าพเจ้างงมากยิ่งขึ้น นกกับจิ้งกุ่งเกี่ยวอะไรกับปลูกถั่ว หรือว่านกกับจิ้งกุ้งมาแอบกินถั่วชาวบ้าน…

ชุมชนริมแม่น้ำโขงที่เชียงของมีวิถีเกษตรรูปแบบหนึ่งที่น่าสนใจคือ เกษตรริมโขงหลังน้ำลด เป็นการทำการเกษตรระยะสั้นบนผืนดินที่ถูกน้ำท่วมตอนฤดูกาลน้ำหลากของแม่น้ำโขง และเมื่อแม่น้ำโขงเป็นฤดูกาลน้ำลด ผืนดินเหล่านี้ก็โผล่พ้นน้ำ เป็นผืนดินอันอุดมสมบูรณ์ด้วยแร่ธาตุต่างๆที่ถูกสายน้ำโขงพัดพามา

หมู่บ้านหาดบ้ายเป็นบ้านหนึ่งที่ทำการเกษตรริมโขงหลังน้ำลดกันอย่างกว้างขวาง บ้านนี้เป็นชุมชนไทลื้อ ทุกๆปีหลังน้ำแม่โขงลด ดอนทรายกลางน้ำ ตลอดถึงริมฝั่งน้ำจะถูกจับจองไว้เพื่อการปลูกพืชผัก และพืชผักที่นิยมปลูกกันมากคือ ถั่วลิสง เพราะดูแลง่าย พ่อค้าคนกลางต้องการและง่ายต่อการขนส่ง ผู้มีบทบาทสำคัญในการทำเกษตรหลังน้ำลดที่นี่คือผู้เฒ่าผู้แก่ เป็นพ่ออุ๊ยแม่อุ๊ยทั้งหลายซึ่งอายุประมาณห้าสิบกว่าถึงเจ็ดสิบซึ่งยังแข็งแรงดี เดินขึ้นลง พรวนดิน ขุดดิน และปลูกถั่วได้สบาย

อุ๊ยแสงยอด ธรรมวงศ์ อายุ 68 ปี เป็นผู้หนึ่งที่ปลูกถั่วเป็นประจำทุกปี และปีนี้ก็กำลังลงไปปลูกถั่วที่ดอนทรายหลวง เป็นดอนกลางแม่น้ำโขง โดยอาศัยเรือจ้างที่ท่าน้ำไปส่ง และนัดหมายเวลากลับในราคา 5 บาท โดยมีข้าพเจ้าตามไปด้วย

อุ๊ยแสงยอดชี้ให้ดูนกแก๊กกับนกแอนทรายที่อยู่บนดอนทราย เล่าความรู้ความเชื่อให้ข้าพเจ้าฟังว่า ถ้าเห็นนกแก๊กและนกแอนทรายมาอาศัยอยู่ดอนทราย หมายความว่าแม่น้ำโขงถึงฤดูกาลน้ำลดแล้ว ต่อไปนี้น้ำจะลดระดับไปเรื่อยๆ จนกว่าจะถึงฤดูกาลน้ำหลากคราวหน้าหมุนเวียนมาอีก เพราะนกแก๊กและนกแอนทรายเป็นนกที่วางไข่บนหาดและดอนทราย ชาวบ้านเชื่อกันมานานแล้วว่า สัตว์ต่างๆมีสัญชาตญาณพิเศษที่ผูกสัมพันธ์กับธรรมชาติ นกวางไข่บนหาดเพราะรู้ว่าน้ำจะไม่ท่วมไข่ของมันจนกว่าจะฟักเป็นตัว

เหมือนกับจิ้งกุ่งหรือจิ้งหรีดที่ลงดอนไปแล้ว แสดงว่าถึงเวลาที่น้ำลดแล้ว สัตว์พวกนี้ก็จะพากันอพยพลงมาอาศัยอยู่ตามตลิ่งเมื่อน้ำลด เสียงของจิ้งกุ่งที่ดังก้องริมฝั่งแม่น้ำหมายว่า เป็นเสียงของความอุดมสมบูรณ์ หมายถึงสีเขียวขจีของพืชผักริมน้ำ เมื่อลงมือปลูกผัก แล้วผักจะงามดี ไม่เสียหายเพราะถูกน้ำท่วม

ชาวบ้านไม่ได้ยึดถือวันที่ตามปฏิทินเป็นเกณฑ์แต่สังเกตจากธรรมชาติรอบตัว เพราะมนุษย์วัดการเปลี่ยนแปลงของธรรมชาติไม่ได้ จึงต้องสังเกตจากสัตว์ จากต้นไม้ เป็นตัวบอกเหตุการณ์ธรรมชาติ เพื่อกำหนดและวางแผนการดำรงชีวิตอย่างเหมาะสมร่วมกัน

ดังนั้นเมื่อน้ำลด ชาวบ้านจะเริ่มปลูกผัก แต่เพื่อให้แน่ใจว่า น้ำจะไม่ขึ้นท่วมพื้นที่เกษตรริมแม่น้ำอีก ชาวบ้านจะสังเกตจากนกและจิ้งกุ่ง ถ้ามีนกมาอยู่อาศัยวางไข่บนหาดทรายและจิ้งกุ่งลงดอนเมื่อไหร่ น้ำจะไม่ท่วมแปลงผักอย่างแน่นอน

ไม่เฉพาะการทำเกษตรริมโขง แม้แต่การหาปลาก็ยังหมายเอาจากปรากฏการณ์ธรรมชาติเช่นกัน

ความรู้ที่ได้จาก ลุงผล ธรรมวงศ์ อายุ 45 ปี ชาวบ้านหาดบ้าย อาชีพคนเรือรับจ้างที่หาปลาไปด้วยและทำไร่ยาสูบเล็กๆบอกข้าพเจ้าว่า คนหาปลาดูนัดหมายธรรมชาติที่ดอกงิ้ว ฝนและลมหนาว เห็นดอกงิ้วเริ่มบาน สัมผัสฝนสั่งฟ้าและลมหนาว คนหาปลาจะรู้ว่าปลากำลังขึ้นและล่อง ฉะนั้นจงเตรียมเครื่องมือหาปลาไว้ได้เลย เพราะปลาจะขึ้นแล้ว

ธรรมชาติของปลาแม่น้ำโขงเป็นปลาอพยพ อพยพขึ้นมายังต้นน้ำและลำน้ำสาขาเพื่อขยายพันธุ์ ช่วงนี้เรียกกันว่า “ปลาขึ้น” หลังจากวางไข่ก็อยู่อาศัย และลูกปลาก็ได้เติบโตในฝูงปลา เมื่อถึงช่วงหนึ่งปลาจะอพยพลง คนหาปลาเรียกกันว่า “ปลาล่อง” ที่สำคัญปลาในแม่น้ำโขงไม่ได้อพยพขึ้นมาอย่างพร้อมเพรียงกันและล่องลงไปพร้อมกันเช่นกัน เงื่อนไขของเวลาการเดินทางอพยพของปลานั้นขึ้นอยู่กับชนิดของปลาเป็นสำคัญ ปลาแม่น้ำโขงอพยพขึ้นลงกันตลอดเวลาตามวัฏจักรชีวิตของปลา ขึ้นอยู่กับว่าเป็นปลาประเภทไหน ปลาแต่ละประเภทแต่ละชนิดก็มีนิสัยสัญชาตญาณการอพยพแตกต่างกันไป

คนหาปลาสั่งสมและถ่ายทอดประสบการณ์ต่อๆกันมาว่า ถ้าเห็นดอกงิ้วบาน ปลาน้อยจะขึ้น หลังฝนสั่งฟ้าผลัดเปลี่ยนฤดูกาลจากร้อนสู่ฝนปลาใหญ่จะขึ้น และเมื่อฝนสั่งฟ้าลมหนาวมาเยือนปลาจะล่องลง

ดอกงิ้วสีแดงสดจากต้นงิ้วที่ขึ้นเรียงรายริมฝั่งแม่น้ำโขงจะผลิดอกช่วงเดือนกุมภาพันธ์-มีนาคม ดังนั้นเดือนมีนาคมเป็นต้นไปซึ่งเป็นช่วงที่ปลาน้อยกำลังขึ้นพอดี ปลาน้อยคือปลาขนาดเล็กซึ่งอพยพมาวางไข่ยังต้นน้ำ เช่น ปลาบอก ปลาหมู ปลาเขี้ยวไก้ เป็นต้น ตามแม่น้ำโขงจะเห็นคนหาปลากันชุกชุมเพราะปลาขึ้นมาก สังเกตปลาที่ขายตามตลาดท้องถิ่น จะเห็นปลาขนาดเล็กทั้งหมด เพราะเป็นช่วงของปลาในฤดูกาลนั้น

ถัดจากนั้นในเดือนพฤษภาคมเป็นต้นไป ซึ่งเป็นช่วงเข้าสู่ฤดูฝน คนหาปลาสังเกตจาก “ฝนสั่งฟ้า” ฝนสั่งฟ้าคือฝนที่ตกผลัดเปลี่ยนฤดูกาลจากร้อนสู่ฝน หลังฝนตกน้ำแม่น้ำโขงจะเพิ่มระดับขึ้น เรียกว่า “น้ำขึ้น” เป็นช่วงที่ปลาใหญ่จะอพยพขึ้นมา คนหาปลาบอกว่า ปลาใหญ่ขึ้นช่วงนี้ เพราะตามกลิ่นฝนขึ้นมา ฤดูนี้ปลาแม่น้ำโขงจะมีมาก และคนหาปลาก็มีมากในแม่น้ำโขง เช่นกันที่ตลาดจะเห็นปลาขนาดใหญ่ เช่น ปลาแค้ ปลากด ปลากว่าง ปลาเลิม จำนวนมาก

หลังจากนั้นในเดือนพฤศจิกายนเป็นต้นไป หลังฝนสั่งฟ้า ฝนเปลี่ยนฤดูจากฝนสู่หนาว ลมหนาวแรกมาเยือน น้ำแม่น้ำโขงจะเริ่มลด เรียกว่า “น้ำลด” ระดับปลาจะล่องลง เพราะต้องล่องตามน้ำถ้าไม่ลงน้ำจะลดระดับลงเรื่อยๆจนไม่ได้ล่องกลับ ช่วงนี้จึงเห็นทั้งพ่อปลาแม่ปลา ลูกปลาซึ่งเกิดและเติบโตยังต้นน้ำลำน้ำสาขาว่ายกลับรวมอยู่ในฝูงปลาด้วย

มีเกร็ดเล็กๆสำหรับปลาบึกว่า เห็นดอกซอมพอบาน ปลาบึกจะขึ้น ดอกซอมพอหรือดอกหางนกยูง ซึ่งออกดอกสีแดง ถูกนำมาใช้เป็นส่วนประกอบสำคัญในพิธีเลี้ยงผีก่อนทำการจับปลาบึก คนหาปลาเชื่อว่าปลาบึกเป็นปลาเจ้า ดังนั้นก่อนทำการจับปลาบึกจึงต้องมีพิธีขอผีเลี้ยงผีก่อน ซึ่งดอกซอมพอแดงนี้ก็เป็นส่วนประกอบที่สำคัญในพิธีกรรมนี้ ดอกซอมพอบานเดือนเมษายน ปลาบึกขึ้นเดือนเมษายนและพิธีเลี้ยงผีขอผีก็มีในเดือนนี้ด้วย เหล่านี้แสดงถึงความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติ ฤดูกาล และชุมชน แสดงผ่านพิธีกรรมและกิจกรรมของมนุษย์

มีความเชื่อสำหรับการหาปลาว่า ถ้าจะให้ดี และมีโอกาสอำนวยต้องพากันไปหาปลาที่ปากแม่น้ำ เพราะปลาที่อพยพขึ้นมาวางไข่อยู่ต่างแม่น้ำที่มีอุณหภูมิของน้ำ ความขุ่นข้นต่างกัน และกระแสน้ำต่างกัน เช่น ที่ปากแม่น้ำอิงที่บรรจบกับแม่น้ำโขง แม่น้ำอิงซึ่งใสและน้ำอุ่นกว่าแม่น้ำโขงสีขุ่นซึ่งน้ำเย็น

ดังนั้นเพื่อปรับร่างกาย เหมือนที่มนุษย์ต้องอบอุ่นร่างกายเตรียมความพร้อมก่อนออกกำลังกาย ปลาก็ต้องปรับร่างกายให้เข้ากับสภาพสายน้ำใหม่เสียก่อน ด้วยการว่ายเวียนวนตรงปากแม่น้ำอยู่ช่วงหนึ่ง ที่แม่น้ำสองสายมาบรรจบกัน ที่ลักษณะแม่น้ำไม่ต่างกันมากเกินไป ก่อนจะว่ายกลับไปยังสายน้ำใหม่

ดังนั้นในช่วงเวลาที่ปลาอพยพ อากาศหนาว บริเวณปากแม่น้ำจึงมีปลาเป็นจำนวนมาก ซึ่งคนหาปลารู้จักกันดี ตรงนี้จึงเป็นที่ชุมนุมทั้งของปลาและของคนหาปลา

ชาวบ้านลุ่มน้ำโขงสังเกตธรรมชาติที่แวดล้อม แล้วถือเอาเป็นการนัดหมายจากธรรมชาติมาเนิ่นนาน ผู้เฒ่าผู้แก่บอกลูกบอกหลานให้ดูต้นไม้ดูสัตว์ ถ้ามีความเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นนั่นแสดงว่า ธรรมชาติกำลังเปลี่ยน

จากองค์ประกอบดังกล่าว ทำให้ประชากรในพื้นที่ลุ่มน้ำ ประกอบอาชีพทางการเกษตรโดยเฉพาะการปลูกข้าว พืชไร่ เลี้ยงสัตว์ควบคู่กับการทำประมงพื้นบ้านแบบยังชีพ วงจรชีวิตระหว่างชุมชนกับธรรมชาติแม่น้ำโขงนี้สัมพันธ์กันเป็นอย่างดี และอยู่อาศัยอย่างพึ่งพากันด้วยดีมาโดยตลอด

ชุมชนกับประสบการณ์อันยาวนานของผู้คนลุ่มน้ำโขงที่ได้เรียนรู้และมีการถ่ายทอดประสบการณ์ในการดำเนินชีวิต พึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกัน คนกับธรรมชาติ พืชพันธุ์แห่งฤดูกาล เป็นการเรียนรู้เข้าใจ และเคารพธรรมชาติ

คนลุ่มน้ำโขงต้องอาศัยพืชพันธุ์ไม้ และสัตว์นานาชนิดเป็นตัวกำหนดการเพาะปลูก เป็นตัวกำหนดการหาปลา ธรรมชาติเปลี่ยนแปลงหมุนเวียนเป็นวัฏจักรอย่างแม่นยำและแน่นอน หากไม่ถูกรบกวนอย่างรุนแรงจากน้ำมือมนุษย์

เมื่อก่อนธรรมชาติเป็นผู้กำหนดความเปลี่ยนแปลงของสายน้ำ แต่ปัจจุบันนี้ไม่เป็นเช่นนั้นแล้ว ถึงจิ้งกุ่งลงดอนไปแล้ว แต่น้ำก็ท่วมได้ แม้นกแก๊กจะวางไข่บนดอนไปแล้ว แต่น้ำก็ยังขึ้นมาท่วมไข่นกแก๊ก ตัดวงจรการขยายพันธุ์ในรอบ 1 ปีไปอย่างที่นกคาดไม่ถึงและไม่สามารถทำอะไรได้ ดอกงิ้วบานก็จริง แต่ปลาน้อยก็ยังไม่ขึ้น ฝั่งสั่งฟ้าไปแล้ว เข้าสู่ฤดูฝน แต่น้ำยังไม่ขึ้น ปลาใหญ่จึงยังไม่ขึ้นตามน้ำมา อากาศหนาวแล้วปลายังไม่อพยพลงเลย ปลาที่เคยชุกชุมปากแม่น้ำลดปริมาณลง

เหล่านี้เป็นปรากฏการณ์แปลกใหม่ที่เกิดขึ้นในช่วง 8 ปีมานี้ เกิดขึ้นพร้อมๆกับที่เขื่อนมันวาน เขื่อนแห่งแรกในแม่น้ำโขงสร้างเสร็จ ในปี 2539 และเมื่อปี 2545-2546 ปรากฏการณ์นี้สร้างความเสียหายและทวีความรุนแรงยิ่งขึ้นเมื่อกำหนดการสร้างเขื่อนดาเชาฉาน เขื่อนแห่งที่ 2 ในแม่น้ำโขงจะแล้วเสร็จในปี 2546 นี้ เป็นปรากฏการณ์ที่ชาวบ้านไม่สามารถคาดเดาการเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้นได้อีกต่อไป ไม่ว่าจะโดยอาศัยการสังเกตจากสัตว์หรือจากต้นไม้ก็ตาม

ประสบการณ์ของชาวบ้านบอกว่า หลายปีที่ผ่านมา หลังจากมีเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงในจีนกระแสน้ำเปลี่ยนแปลงไปมาก สุดที่จะคาดการณ์ได้ จะลงมือปลูกผักน้ำก็ท่วม น้ำขึ้น-น้ำลงไม่เป็นไปตามธรรมชาติ วันนี้น้ำลดก็จริง แต่อีก 2 วันข้างหน้าน้ำก็ขึ้นมาได้อีก ธรรมชาติเริ่มแปรปรวน ชาวบ้านเริ่มรู้สึกถึงความหายนะที่เกิดขึ้น หาปลาไม่ได้ ปลูกผักถูกน้ำท่วมเสียหาย ที่ดินริมตลิ่งถูกน้ำกัดเซาะทุกปี ความเปลี่ยนแปลงนี้เกินแรงของชาวบ้านที่จะรับมือได้ไหว เพราะสาเหตุมาจากเขื่อน ไม่ได้เกิดจากธรรมชาติ

ธรรมชาติของแม่น้ำโขง เมื่อถึงตอนน้ำหลาก ระดับน้ำจะขึ้นอย่างสม่ำเสมอ ขึ้นนานเป็นหลายเดือน ก่อนที่จะลดลงเมื่อถึงหน้าแล้ง และในหน้าแล้ง น้ำจะลดลงอย่างสม่ำเสมอเช่นกัน

ขึ้นอย่างสม่ำเสมอ และลงอย่างสม่ำเสมอ เป็นสิ่งที่ชาวบ้านรู้จักแม่น้ำโขง เป็นเรื่องธรรมชาติที่ชาวบ้านรู้จักและทำนายเหตุการณ์ล่วงหน้าได้ คือเดาอนาคตสั้นๆได้ ต่างจากปัจจุบัน สิ่งที่เห็นชัดเจนคือระดับน้ำไม่สม่ำเสมอ ตอนหน้าน้ำหลาก เกิดปรากฏการณ์แปลกประหลาด ผิดจากธรรมชาติเช่นนี้ คือ 3 วันน้ำขึ้น พออีก 2 วันน้ำลง ขึ้นๆลงๆสลับกันไปมาในเวลาที่ไม่ถึง 1 อาทิตย์ หน้าแล้งก็เช่นเดียวกัน

เมื่อผิดธรรมชาติไปเช่นนี้ จึงส่งผลกระทบหลายอย่าง เช่น เมื่อปลูกผักริมโขง ก็มีความเสี่ยงสูงที่ผลผลิตจะเสียหาย เพราะอีก 3 วันต่อมา น้ำอาจจะขึ้นจนท่วมแปลงผักได้ หรือตอนหน้าน้ำ การขึ้นๆลงๆ ก็ทำให้ปริมาณการกัดเซาะตลิ่งโขงมีมากขึ้น เพราะดินอุ้มน้ำไว้มากตอนที่น้ำขึ้น พออีก 2 วันน้ำลงอย่างฮวบฮาบ ตลิ่งที่เคยอุ้มน้ำไว้ก็ทลายลง เป็นต้น ยังไม่นับรวมถึงผลกระทบอื่นๆอีกมากที่เกิดขึ้นตามมาเป็นลูกโซ่จากการที่ระดับน้ำขึ้นและลงผิดปกติเช่นนี้ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของพืชผักสมุนไพรตามธรรมชาติ วงจรชีวิตปลาที่เปลี่ยนแปลงตามไปด้วย

ระดับน้ำที่ขึ้นและลงอย่างผิดปกติในแม่น้ำโขง ไม่มีใครสามารถที่จะคาดการณ์และทำนายได้อีกต่อไป ยกเว้นผู้ที่ควบคุมการเปิด-ปิดประตูระบายน้ำของเขื่อนในประเทศจีน

เหตุหลักแห่งความผิดปกติของระดับน้ำในแม่น้ำโขง คือการมีเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงในมณฑลยูนนาน ประเทศจีน การเปิด-ปิดประตูระบายน้ำของเขื่อน ตามความต้องการของจีน ส่งผลกระทบเสียหายตามที่กล่าวมาข้างต้น

ความเปลี่ยนแปลงในช่วง 8 ปีมานี้นำพาความแปลกใหม่มาสู่ชาวบ้านลุ่มน้ำโขงอย่างน่าตกใจ ย้อนเวลาไปก่อนหน้านี้ ใช่ว่าแม่น้ำโขงจะไม่ถูกรบกวนจากการกระทำของมนุษย์ไปเสียทั้งหมด แต่ระยะ 8 ปีมานี้ที่ชาวบ้านเห็นว่า ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นรุนแรงเกินที่ชาวบ้านอย่างพวกเขาจะรับมือและจัดการได้เพียงลำพังอย่างก่อนแล้ว

ข้าพเจ้ายังจำเหตุการณ์ปีที่ผ่านมาได้ดี พ่ออุ๊ยแม่อุ๊ยพากันมายืนริมท่าเฝ้าดูแปลงถั่วที่พวกเขาลงแรงปลูก ถูกน้ำท่วมทั้งที่กำลังออกดอก โดยที่ไม่สามารถแก้ไขอะไรได้ ช่วงนั้นประเทศจีนเปิดประตูเขื่อนระบายน้ำที่กักเก็บไว้ออกมา เพราะน้ำกำลังล้นเขื่อน ปีที่แล้วอุ๊ยแสงยอดน้ำตามซึม ร้องไห้เสียดายเงินและแรงงานที่คนเฒ่าปลูกถั่วไป แปลงถั่วเสียหายหลายแปลง หากปลูกใหม่ก็ได้ไม่คุ้มเสีย อุ๊ยแสงยอดตั้งความหวังว่า ปีนี้จะปลูกให้มากขึ้น ทดแทนรายได้ที่สูญเสียไปเมื่อปีที่แล้ว

ข้าพเจ้าถามว่าไม่กลัวน้ำท่วมอีกหรือ แม่อุ๊ยพยักหน้า “กลัวเหมือนกัน แต่ถ้าไม่ทำก็เสียดาย เคยทำมาตั้งนาน” ว่าแล้วแกก็ชี้ให้ข้าพเจ้าดูไข่ของนกแอนทราย ที่มาวางไข่ไว้บนหาดทราย “นั่นไง ไข่นกแอนทราย นกมันรู้น้ำไม่ท่วมหรอก” แกว่าอย่างนั้น

ลุงผลหัวเราะเมื่อได้ยินอุ๊ยแสงยอดพูด ลุงผลถามฉันว่า แล้วนกรู้ไหมว่าจีนจะเปิดเขื่อนหรือไม่เปิด

ทุกวันนี้ชาวบ้านหวั่นวิตกกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น ไม่รู้จะจัดการกับปัญหาที่ว่านี้อย่างไร ธรรมชาติกำลังเปลี่ยน โดยที่มนุษย์คาดการณ์ไม่ได้เหมือนเช่นในอดีต นิมิตหมายแห่งฤดูกาลที่สั่งสมมาเนิ่นนานของชาวบ้านเริ่มที่จะใช้ไม่ได้ ความเดือดร้อนที่ติดตามมา และแก้ปัญหาด้วยตนเองเหมือนก่อนไม่ได้ ทุกอย่างล้วนเกิดจากโครงการพัฒนาหลากหลายในแม่น้ำโขง ทั้งเขื่อน โครงการระเบิดแก่งหินแม่น้ำโขง การก่อสร้างท่าเรือขนาดใหญ่ โครงการผันน้ำ กก อิง น่าน ฯลฯ ทั้งหมดคือการพัฒนาที่คุกคามแม่น้ำและสร้างเสียหายอย่างรุนแรงและไม่คุ้มค่ากับธรรมชาติและมนุษย์.

26 ตุลาคม – 1 พฤศจิกายน 2546